THƯ PHÁP

Lung linh hồn bút Việt, tình một cõi trăng mây...!

05:35' 02/01/2003 (GMT+7)

(VietNamNet) - Viết chữ quốc ngữ cho đúng, cho đẹp đã chẳng dễ dàng gì. Thời nay, việc ấy càng khó hơn khi trong hơn 20 năm qua, các đợt cải cách giáo dục đã khiến chữ và người ''điêu đứng''. Ấy vậy mà có người, hơn 30 năm qua đã sống cùng tình yêu say đắm với những con chữ quốc ngữ... Nhà thư pháp Kiều Văn Tiến Chữ của ông không những đẹp khi viết như bao người viết, mà còn đẹp khi đọc xuôi hay ngược, dọc hay ngang, khi chữ là tranh, lúc chữ là tình. Không phải là ''ông tổ'' của thư pháp chữ quốc ngữ, nhưng ông đáng được gọi là người mang đến cho những nét chữ Việt Nam sự phong phú tuyệt vời. Ông là nhà thư pháp, thư hoạ chữ quốc ngữ - Kiều Văn Tiến. Thư pháp chữ quốc ngữ là một biến thể, chữ được viết theo kiểu chữ Nho bởi không phải ai cũng có đủ vốn kiến thức chữ Nho để đọc và hiểu cho được điều mà những ''ông đồ'' gửi gắm qua các tác phẩm. Kiều Văn Tiến cũng thú nhận rằng vốn chữ Hán của mình chỉ...đếm trên đầu ngón tay. Như điều mà có lần ông thổ lộ với ông Ngô Xuân Thiên - Phó Chủ nhiệm CLB UNESCO Thư pháp Việt Nam: ''Có lẽ vì không biết nhiều chữ Hán nên tôi đã đặt hết hồn vào chữ quốc ngữ được đến như vậy''. ''Còn các nét viết mà đã không ít lần các nhà thư pháp Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc nhận làm ''anh em'' thì sao?'', ''Đó chắc là do ''gien'' di truyền của ông cố nội tôi, làm nghề bốc thuốc Bắc và rất giỏi chữ Nho''. Có câu xếp hạng về các thú chơi tao nhã được các bậc cha ông truyền lại: ''Nhất chữ, nhì tranh, tam sành, tứ kiểng''. Thú chơi chữ của Kiều Văn Tiến bắt đầu khi ông ...19 tuổi và đang là học sinh của Trường trung học Sa Đéc, Đồng Tháp. Rồi điều ''tao nhã'' nhất hồi ấy ông đã làm được là viết một bức thư tình...bằng chữ ngược cho người ông yêu. Người đó bây giờ cũng là mẹ của 3 đứa con ông, người chạy vạy lo toan cuộc sống hàng ngày, vay mượn tiền cho ông in sách để giúp ông có thể yên lòng với niềm say mê của mình. Những nét chữ ngược đầu tiên của ông được viết giản đơn theo kiểu từ trái qua phải, khi đọc ngược lại thì ra chữ thường. Rồi khi nhìn thấy chữ Hán, ông ''bắt'' được cái thần, cái tình, thế rồi ông ''vo'' những nét chữ của mình lại cho vuông vắn, vì thế chữ viết của ông có nét thanh nét đậm, nhìn qua nét chữ rất giống chữ Hán. Khi đã quá quen thuộc, ông thả hồn vào từng nét chữ, ông bước vào Thư pháp từ những câu đối, ca dao tục ngữ, câu nói hay của các danh nhân mà ông tâm đắc, thấm nhuần. Thế là chữ của ông cứ thoả sức bay bổng, uốn lượn hay sắc nét mà người đọc vẫn ''cảm'', vẫn nhận ra chữ viết với đầy đủ ý nghĩa và cảm xúc của nó. Độc đáo hơn, ông còn thể hiện chữ thành những bức tranh, một trong những bức tranh ấy là ông viết tên mình mang dáng hình một kỵ sĩ đơn thương độc mã, ấy là lúc ông đang trăn trở với việc truyền đạt thư pháp và lòng yêu chữ tới mọi người, và ông luôn day dứt rằng: có ít người yêu và quan tâm đến thư pháp chữ quốc ngữ quá! Thuở ''đơn thương độc mã''... Ông bùi ngùi nhớ lại những ngày đầu tiên viết sách. Ý tưởng bắt đầu ấp ủ từ năm 1970, khi ông nhận được lời khen tặng xuýt xoa của người xem chữ mình: ''Hay quá! Tuyệt vời quá! Sao anh không viết sách để giới thiệu chữ của mình tới nhiều người hơn...?''. 4 năm sau, bản thảo cuốn sách đầu tiên mang tên ''Quốc ngữ kỳ quan'' đã có trong tay, giấy phép xuất bản đã sẵn sằng mà tiền không có, ông ngày ngày đạp xe từ 8 giờ sáng đến 9 giờ tối ở Vũng Tàu, hết bãi trước qua bãi sau, dừng trước nhà mấy người bạn thân rồi lại ngại ngùng quay lưng. Hôm ấy, ông mạnh dạn vào Sở Tài chính vật giá tỉnh Bà Rịa, rụt rè đặt vấn đề với ông Giám đốc sở tên Trương Văn Tâm khi ấy mới lên chức được mấy ngày. Không đợi ông giới thiệu quá 10 phút, ông Tâm vội vàng nói: ''Cái này mà không ủng hộ thì ủng hộ cái gì bây giờ...!!!''. Cầm 3 triệu đồng trong tay (đủ tiền đặt cọc cho nhà in), ông đã cho ra mắt những cuốn sách đầu tiên về điều kỳ diệu của những con chữ Việt. Người ta biết đến ông nhiều hơn, ngưỡng mộ ông nhiều hơn. Mỗi lá thư của người yêu chữ gửi cho ông là một điều thôi thúc ông, nhân niềm say mê lên. Từ đó tới nay, các cuốn sách khác đúc kết từng thời kỳ sáng tạo của ông lần lượt ra đời, đó là ''Kỳ quan chữ Việt'', ''Quốc ngữ kỳ quan'', ''Nghệ thuật chữ viết'', và mới đây nhất (22/12) cuốn sách ''Sự kỳ diệu của chữ viết Việt Nam hiện đại'' đã ra đời. Vì rất mới nên niềm vui, niềm háo hức còn nguyên vẹn, cứ đi ra ngoài thì thôi, về tới nhà, ông lại mở sách của mình ra xem, đọc đi đọc lại và lấy làm mừng vì đây là cuốn sách đúc kết, tập trung hết tinh hoa trong những con chữ của ông. Nó càng đặc biệt vì có tính tập thể cao, có cái nhìn tổng hợp nhất về một loại hình thư pháp Việt Nam. Đó còn là chỗ ông gửi gắm những dấu ấn cuộc sống của mình ở nhiều nơi, nhiều nghề nghiệp đã kinh qua. Có thể, tất cả những cuốn sách đã ra mắt công chúng của ông chưa thật chuyên nghiệp ở phong cách viết, thiết kế nội dung cũng như biên tập. Nó chắc sẽ không ''bắt mắt'' và đôi khi lẻ loi trên những giá sách với sự thiết kế hiện đại, màu sắc nơi thành thị, nhưng nó thể hiện trọn vẹn tâm huyết của một người thực sự sống với và luôn luôn nghĩ về những con chữ. Ông cũng không giữ chữ cho riêng mình. Bằng chứng là trong cuốn sách mới nhất này, ông giới thiệu toàn bộ bảng chữ cái Việt Nam, các con số bằng thư pháp, chữ ngược của mình cho những người ham hiểu biết và yêu thích thư pháp có thể tự học. Trong cuốn sách, ông ca ngợi hết lời những bậc tiền nhân trong làng Thư pháp, Thư hoạ Việt Nam, ông mang ơn những người đã sáng lập ra các CLB Thư pháp để ông thỉnh thoảng có cơ hội ''phóng bút''. Ông nói, CLB thư pháp nơi ông đang sinh hoạt như một cái bể cá, và ông là một trong những con cá trong cái bể ấy. Nếu nó càng rộng, càng đẹp, càng nhiều nước thì ông càng ''tung tăng'' hơn. Ông tâm huyết với câu nói miêu tả chữ viết đạt ''đỉnh'' của một Thư pháp gia lỗi lạc Trung Quốc - Vương Hy Chi (321-379): ''Mỗi nét ngang là một đám mây trong một thế trận; mỗi nét móc là một cây cung giương lên có một sức mạnh phi thường; mỗi nét chấm phá là một tảng đá rơi xuống từ đỉnh núi cao; mỗi nét phẩy là một cái móc bằng đồng; mỗi nét sổ dài là một thân cây cổ kính, và mỗi nét phóng khoáng mảnh mai là một lực sĩ chạy thi ở tư thế sẵn sàng lao lên phía trước''. Ông cũng thừa nhận, việc in sách của mình vừa có đạo, vừa có thực. Đạo là bởi ông đã dồn hết những kiến thức của mình, trút mọi nỗi niềm vào cuốn sách mong ai đó sẽ tiếp thu được hết. Thực là vì chính những con chữ đã giúp gia đình ông chèo chống với khó khăn, song song với những đồng lương hưu giáo viên của ông để nuôi các con ăn học và sắm sửa những đồ dùng cần thiết trong gia đình. Nhưng dù có đạo hay có thực, thì vẫn có nhiều cái ''thực'' hơn, đó là sự thờ ơ, lạnh nhạt của phần đông công chúng. ''Binh minh đã về với Thư pháp Việt Nam''? Trong cuốn sách mới nhất của mình, ông đã thốt lên như vậy khi thấy một vài CLB thư pháp ra đời: Câu lạc bộ UNESCO Thư pháp Việt Nam, CLB Thư - Hoạ Thăng Long, CLB Thư pháp Huế, CLB Thư pháp chữ Việt (TP.HCM), CLB Thư học Giác ngộ...với một vài hoạt động triển lãm được báo chí, truyền hình đưa tin. Lưa thưa các lớp học thư pháp ra đời cũng khiến ông vui mừng, và rồi lại buồn rầu khi chỉ qua vài tháng học, số học viên từ hơn 100 chỉ còn phân nửa và đến khi tốt nghiệp lại càng ít hơn. Theo ông, lượng người viết thư pháp chữ quốc ngữ tập trung chủ yếu ở TP.HCM và Huế, Hà Nội chỉ mang tính chất tượng trưng và thường đi sâu vào thư pháp chữ Hán. Đôi khi, CLB Thư pháp chữ Việt ông đang tham gia tổ chức một triển lãm, ông và các bạn hữu bán được ít chữ, được người tham quan triển lãm trầm trồ đôi câu, nếu thích, họ mua tặng nhau hoặc mang về nhà treo. Đó chính là lúc ông thấy mình hạnh phúc và có ích, vì đã mang tới cho mọi người niềm vui với những ý nghĩa cao đẹp. Ông tâm sự: ''Tôi đã viết chữ ngược từ bút bi, bút lá tre, bút nỉ đến bút lông. Đây là một công trình rất công phu, đòi hỏi sự sáng tạo, sự tư duy nghệ thuật và tính mô phỏng cao, theo cách viết Hán tự của người Trung Quốc và người Việt xưa, gợi cho người đọc sự thú vị và tinh thần hoài cổ sâu sắc. Chúng ta đều biết, mỗi người một cá tính nên chữ viết và thư pháp của từng người mang một phong cách, một ấn tượng riêng. ''Hào quang'' của họ sẽ có một chu vi tập thể anh chị em, bè bạn và những người ái mộ ủng hộ. Chỉ cần vung tay thảo một nét, một chữ ký, một triện son trên bức thư pháp, hoành phi, câu đối có nội dung như ý, là người ngưỡng mộ sung sướng mang về nhà treo trang trọng. Có dư luận cho rằng: ''Thư pháp viết chữ khó đọc, thế mà vẫn có người ưa thích, chữ viết rối bời mà vẫn có người mua. Thư pháp có lối chữ chưa đạt ''hiệu quả mỹ cảm'' lai phô trương rầm rộ? Thư pháp có công phu điêu luyện, có ''vũ điệu con chữ'' giàu hình tượng. Thư pháp là chuyện của năm mười năm, đôi ba chục năm, có khi là cả đời người, hàng thế kỷ, thiên niên kỷ...có đâu mấy tuần?'' Có lẽ, thú chơi Thư pháp cũng ảnh hưởng ít nhiều đến phong cách sống của ông. Lúc nào cũng nhiệt tình, tất bật. Ông tự hào vì mình là anh trai của nhạc sĩ nổi tiếng Kiều Tấn, là cha của 3 đứa con ngoan ngoãn và là chồng của một người vợ đảm đang. Đứa con gái thứ 2 đang theo nghiệp ông - là cô giáo dạy hội hoạ và đang học thư pháp. Ngày ngày sinh hoạt tại CLB Nhà giáo hưu trí, tham gia giảng dạy cho các khoá Thư pháp, tới những triển lãm Thư pháp được tổ chức tại thành phố, ông vẫn lấy nguồn thư pháp chữ Hán là ''khuôn vàng thước ngọc'' để học hỏi, vận dụng và sáng tạo cho phù hợp với đặc thù chữ quốc nhữ nói riêng và mở đường cho ngành Thư pháp chữ La tinh viết theo phong cách ''bút lông mực Tàu''. Ông có một niềm ước mong - sẽ có một ngày kỷ niệm cho Thư pháp Việt Nam. Và theo ông thì: ''Người đầu tiên khởi động, phác ngọn bút lông vạch đường với vần thơ mộc mạc, chân tình, sâu lắng mà bút tích còn lưu lại đến hôm nay, những nét bút đầu tiên của Thư pháp quốc ngữ, đó là thi sĩ Đông Hồ. Ông là người viết và mở trường dạy Quốc văn, viết báo trên các tờ tạp chí Nam Phong, Trung Bắc tân văn, Đông Pháp thời báo, Kỳ Lân báo, đã xuất bản các tập thơ Đông Hồ, Cô Gái Xuân...Theo thông lệ, ngành nghề nào cũng có tổ chức kỷ niệm Tổ trong năm. Nên chăng, hàng năm giới thư pháp nên chọn ngày 16/2 là ngày Truyền thống thư pháp chữ Việt - Quốc ngữ để giới thư pháp cùng nhau hội ngộ, hoài niệm cố nhân, nhớ về cội nguồn...?'' Mơ ước này chẳng để cho riêng ông và cũng đáng để suy nghĩ lắm chứ! Dịp Festival Huế 2002 vừa qua, Minh Đức Triều Tâm Ảnh đã cảm kích mà tặng ông mấy câu thơ: ''Lỡ yêu từng nét chữ Chi ngại bụi đường bay Lung linh hồn bút Việt Tình một cõi trăng mây'' Xin một lần nữa nghiêng mình kính phục tài năng của ông! Hoàng Nhật Mai Khái niệm: Thư pháp (Calligraphy) theo quan niệm phương Tây là ''Nghệ thuật viết chữ đẹp'' nói chung. Bằng sự tìm hiểu, học hỏi, sự rèn luyện lâu dài, con người có thể cẩn trọng viết chữ như in, tô vẽ, trang hoàng chữ viết mẫu mực hay nghiêng bay bướm, uốn lượn như ''phượng múa rồng bay''. Bằng cây bút tre, phiến gỗ, bút sắt, bút lông, thậm chí cả ngón tay - ''nhất dương chỉ'' với kỹ thuật điêu luyện tinh xảo, công năng phóng bút tuyệt vời, họ có thể tạo nên những tác phẩm, công trình độc đáo có giá trị nghệ thuật được người đời khen tặng, thán phục, tôn vinh. Về gốc rễ, thư pháp được khởi nguồn từ Trung Quốc hơn 3000 năm nay rồi dần dần được phổ biến tới Nhật Bản, Việt Nam, Hàn Quốc. Họ coi Thư pháp chính là: Nghệ thuật viết chữ Hán bằng bút lông qua các thể thư: Triện, Lệ, Chân, Hành, Thảo mà tự bao đời các dân tộc sử dụng chữ viết trong ''ô vuông'' rất tự hào và sùng bái. Cao siêu hơn nữa, thư pháp chính là ''công năng phóng bút xuất thần'' có nội dung giáo dục đạo đức lành mạnh, sâu sắc. Liên quan đến Thư pháp là Thư hoạ. Có ý kiến diễn giải: Thư hoạ cũng là một cách gọi của Thư pháp, vì Thư pháp xuất phát từ Trung Quốc mà tự thân mỗi chữ Hán của Trung Quốc là một bức...hoạ. Hơn nữa, bức ''đại tự'' nào đó được nhà thư pháp giản lược hoá thành ''hình tượng'' cụ thể thì nghiễm nhiên ''Thư pháp'' thành ''Thư hoạ'' - trông chữ thấy hình, trông hình thấy chữ...''. Lại có nhà nghiên cứu cho rằng: Thư hoạ là một bức chân dung, một hình ảnh, một bức tranh có ''hồn'' được phóng bút xuất thần từ thủ pháp của các bậc họa sư.