Khám phá nghệ thuật phim truyện
Phim truyện là sáng tác dùng phương pháp thức kể chuyện, gợi tả, biểu cảm, biểu ý; qua hư cấu tưởng tượng tái tạo hoặc mô phỏng tái hiện hình tượng nghệ thuật với chuyển tải của ngôn ngữ điện ảnh tổng hợp...
Khái niệm phim truyện
Phim truyện là khái niệm chỉ một loại hình phim thuộc điện ảnh - nghệ thuật được du nhập vào nước ta cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20. Ngày nay phim truyện bao gồn cả phim nhựa, phim truyền hình, phim video.
| Cuốn theo chiều gió |
Tuy nhiên mấy chục năm đầu tiên khi điện ảnh vào VN, chưa có khái niệm này bởi lúc đó phim nói chung được gọi nôm na là chớp bóng, phim truyện gọi là vở phim hay có đóng trò, kịch bản gọi là chuyện phim, đạo diễn là nhà dàn cảnh...
Có lẽ, muộn hơn, khoảng từ những năm 1940 đến 1960 khái niệm phim truyện mới dần đi vào văn ngôn Việt theo sự phát triển ngày càng mạnh hơn của điện ảnh trên cả hai miền đất nước VN.
Dù khái niệm phim truyện phổ biến sớm hay muộn, thì nó cũng chỉ là danh từ được Việt Nam hóa để định danh loại hình phim có hư cấu, có diễn viên diễn xuất, khác với loại hình phim tài liệu, phim hoạt hình.
Phim truyện, lần lượt theo tiếng Anh, Pháp có cách gọi Feature film/film de long metrage - phim dài, giữ thời gian chính trong buổi chiếu. Fiction film, story film/film de fiction - phim hư cấu, phim truyện, phim có diễn xuất, phim nghệ thuật.
| Bố già | Khi đàn sếu bay qua |
Như vậy, khái niệm phim truyện ở ta cũng đã nói lên khá rõ nội hàm loại phim như hư cấu và kể chuyện tuy rằng sự kể của "truyện" có nghĩa hẹp hơn hư cấu tưởng tượng nghệ thuật. Bởi vì, phim truyện hiểu theo thuật ngữ quốc tế như trên thì ngoài kể chuyện (có khi là chuyện thật, có khi hư cấu) còn có loại phim hư cấu ít tính truyện như phim biểu cảm giàu chất thơ, chất suy tưởng hay biểu ý (luận đề, siêu thực, phản cốt truyện...)
Do đó cần hiểu khái niệm phim truyện theo cách mở rộng như điện ảnh thế giới xác định. Khái niệm phim truyện theo cách gọi ở ta, tuy đã đạt tới tính ngắn gọn và hay cần hiểu thêm để không rơi vào cách hiểu đơn nghĩa bó hẹp.
Nhìn vào thực tiễn điện ảnh thế giới một cách sơ bộ, chúng ta cũng có thể thấy rất rõ phim truyện luôn chủ yếu là loại kể chuyện nhưng cũng có không ít phim chỉ gợi tả, biểu cảm, biểu ý mà ít tính truyện.
Nói tóm lại, phim truyện là sáng tác dùng phương pháp thức kể chuyện, gợi tả, biểu cảm, biểu ý; qua hư cấu tưởng tượng tái tạo hoặc mô phỏng tái hiện hình tượng nghệ thuật với chuyển tải của ngôn ngữ điện ảnh tổng hợp.
| Mùi đu đủ xanh |
Nắm vững tính chất nội hàm như trên, người thưởng thức cũng như người làm phim có thể hiểu sâu hơn đặc tính bộ phim mà mình sắp xem, sắp làm. Nếu là loại kể chuyện, phim sẽ chủ yếu khơi sâu các tình tiết của cốt truyện có đầu có cuối, nếu là loại biểu cảm - gợi tả - biểu ý, phim sẽ chủ yếu vận dụng các chi tiết, các khoảnh khắc được sắp đặt theo dụng ý tư tưởng - nghệ thuật nào đó mà cốt truyện có thể rất mỏng hoặc hầu như không có.
Nếu là phim pha trộn cả hai tính chất thì tính truyện kết hợp với cả tính gợi tả biểu cảm - biểu ý. Đương nhiên dù ở loại nào thì tính nghệ thuật cũng tồn tại và hiệu quả đến đâu là do chính chất lượng nội dung - nghệ thuật từng phim quy định.
Có thể thấy cụ thể những tính chất và dạng trên ở một số phim, như: Loại kể chuyện: Cuốn theo chiều gió, Bố già - phim Mỹ, Thu cúc đi kiện - phim Trung Quốc, Khi đàn sếu bay qua - phim Nga...
Loại gợi tả - biểu ý: Có rất nhiều nhưng nhiều phim thuộc chủ nghĩa siêu thực Pháp, biểu hiện Đức thời kỳ 1920 - 1930 hoặc các phim dòng hậu hiện đại Tây Âu 1960 -1970 như phim: Năm ngoái ở Marienbad - phim Pháp, Tám rưỡi của Italia. Hoặc một vài phim của các nhà đạo diễn kinh điển như: S. Eisenstein, I. Bergman, L. Bunuel, A.Curosawa, A. Tacowski. Và kể thêm là các phim Mùi đu đủ xanh, Mùa hè chiếu nắng thẳng đứng của Trần Anh Hùng...
| Cúc Đậu | Đèn lồng đỏ treo cao |
Loại kể chuyện và biểu ý: Phim Trung Quốc: Cúc Đậu, Đèn lồng đỏ treo cao, phim Hàn Quốc: Xuân, hạ, thu, đông rồi lại xuân, phim: Ba mùa của Tony Bùi, phim Hạt mưa rơi bao lâu của Đoàn Minh Phượng...
Sự phân định và mấy ví dụ ở trên là tương đối (vì ranh giới các dạng là tương đối và trong dạng này có tồn tại yếu tố của dạng kia) nhưng sự tồn tại của từng dạng phim truyện là hiển nhiên kể từ khi phim truyện ra đời tới nay.
Tiêu chí xác định một bộ phim truyện hay
Có rất nhiều quan niệm. Ở đây chúng tôi cho rằng: Phim hay là phim có tư tưởng sâu sắc và tiên tiến, có sức truyền cảm mạnh mẽ và được biểu đạt bằng ngôn ngữ điện ảnh đặc sắc, súc tích, hài hòa đồng thời có chất lượng tốt về công nghệ - kỹ thuật.
Như vậy về mặt hiệu quả tư tưởng, cảm xúc nghệ thuật, kỹ thuật đều phải đạt mức cao theo chuẩn mà chỉ các nhà chuyên môn hoặc người am hiểu phim mới xác định tương đối chính xác.
Do đó, khó lập ra thang biểu đánh giá phim như hàng hóa thông thường mà chỉ có thể đánh giá dựa trên mấy nguyên tắc và cảm quan tổng hợp của con mắt, cái tai, trí óc đạt tầm ở mức cũng như ở bối cảnh văn hóa nhất định.
| Xuân, hạ, thu, đông rồi lại xuân |
Và cảm nhận nào thì cũng khá tương đối. Vì thế mới có chuyện ở các liên hoan phim khác nhau thì tuy vẫn cùng phim này, phim kia dự thi nhưng lại được đánh giá cao thấp khác nhau phụ thuộc vào cảm quan cũng như tiêu chí khác nhau của ban giám khảo.
Tất nhiên, tương đối không có nghĩa là tùy tiện mà mỗi đánh giá cần phấn đầu tới tính tương đối tin cậy để khỏi gây nhiễu hoặc lộn sòng giá trị.
Tính tư tưởng và tính giải trí
Tính tư tưởng: Biểu hiện qua việc truyền đạt các vấn đề nhân sinh xã hội từ vĩ mô (thời đại, lịch sử) tới vĩ mô (thuộc cá nhân). Tư tưởng của phim truyện mang đặc tính mỹ cảm và truyền cảm lung linh sống động qua các hình tượng của hình ảnh - âm thanh.
Nó biểu hiện đa dạng tâm tư, tình cảm của con người từ niềm vui tới nỗi buồn, từ yêu ghét đến khát vọng...Trong phim truyện tư tưởng hòa tan vào câu chuyện và hình ảnh âm thanh tới từng chi tiết, và nó chỉ thuyết phục được người xem bằng tính sinh động, xúc động, hợp lý tự nhiên cao độ.
Mọi áp đặt hay sự khô cứng đều khó chuyển tải tư tưởng của phim bởi với khán giả đi xem phim không phải để nghe thuyết giảng hay tìm tin tức mà chỉ là thú vui với những hình ảnh, âm thanh cuốn hút.
| Ba mùa | Hạt mưa rơi bao lâu |
Tư tưởng của phim truyện cần bám sát mục tiêu chân, thiện, mỹ để góp phần bồi đắp thế giới tinh thần của con người ngày thêm cao đẹp, cần nêu cao cái tiến bộ và các giá trị nhân sinh hướng thượng, chống lại cái xấu, cái lạc hậu, phản tiến bộ, tiến hóa để giúp cho cuộc sống và con người ngày càng đi lên.
Tính giải trí: Bắt nguồn ngay từ bản chất của nghệ thuật nói chung và điện ảnh nói riêng là có sự mua vui, sự thưởng lãm. Vì thế mà hồi điện ảnh mới ra đời, người ta gọi chiếu bóng là trò vui phiên chợ.
Giải trí qua phim là đi tìm cái hay, cái thú vị hấp dẫn của câu chuyện, vấn đề cùng hình ảnh, âm thanh đẹp bắt mắt cuốn hút. Thậm chí chỉ là để thỏa mãn mong muốn cười, hồi hộp, tò mò, bay bổng, lãng mạn...với các cảnh huống lạ, li kỳ trên phim như khi xem các phim hài hay tình cảm, hành động đuổi bắt, kinh dị, teen ngố...
Hai đặc tính tư tưởng và giải trí vốn tồn tại hơn 100 năm qua trong điện ảnh và phim truyện nay vẫn song hành ảnh hưởng lẫn nhau. Đã có những dòng phim chuyên hoặc thiên về giải trí như phim hành động Mỹ hoặc Hồng Kông và dòng những tác giả làm phim tìm tòi biểu đạt tư tưởng, nghệ thuật như các phim độc lập, phim tác giả, phim thể nghiệm...
Trong hầu hết các phim đương đại thì tư tưởng và giải trí được kết hợp nhằm vừa thu hút khán giả vừa sẻ chia vấn đề và sự lý giải của người làm phim.
Theo Đặng Minh Liên





